Σημείωμα σκηνοθέτη

505Η ταινία ξεκινάει από τα ιστορικά γεγονότα στην Ελλάδα αμέσως μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου κι ενώ η χώρα έμπαινε οριστικά στη δίνη του εμφυλίου. Μέσα από τις προσωπικές μαρτυρίες των εν ζωή επιβατών και αρχειακό υλικό, ορίζεται αρχικά το ιστορικό πλαίσιο που καθόρισε τις συνθήκες, καθιστώντας το εγχείρημα αναγκαίο. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στους O. Μερλιέ και Ρ. Μιλιέξ, που εμπνεύστηκαν και υλοποίησαν το ταξίδι – μεταίχμιο για τη ζωή των επιβατών. Τα πορτραίτα αυτών των ανθρώπων καθώς και το αρχειακό υλικό θα εμπλουτίζεται με δραματοποιημένες σκηνές στο γραφείο του Μερλιέ από τις πρόβες και τη θεατρική παράσταση ‘‘Mataroa. la mémoire trouée’’ του Τhéâtre du Soleil στο Παρίσι.

Ο αφηγηματικός άξονας αναπτύσσεται γύρω από τη διαχείριση του ταξιδιού και των συνεπειών του, στο πλαίσιο τριών γενεών. Οι συνεντεύξεις των εν ζωή επιβατών θα είναι, λόγω ηλικίας, κυρίως talking heads και σχόλια με αφορμή την ξενάγηση στο προσωπικό τους αρχείο. Με αφετηρία αυτή τη «γενιά των υποτρόφων», σχολιάζεται αν και πώς το ταξίδι και οι συνθήκες που το προκάλεσαν μεταφέρονται από τους ίδιους τους επιβάτες στην επόμενη, «δεύτερη γενιά», στα παιδιά τους. Πώς η τραυματική εμπειρία του εμφυλίου κάλυψε το γεγονός με ένα πέπλο σιωπής, και ποιά η διαδρομή αυτών των παιδιών να ανακαλύψουν τους λόγους που βρέθηκαν αποκομμένα από τη χώρα τους. Και η σημερινή, η «τρίτη γενιά» που εμπνέεται από το Ματαρόα και δημιουργεί κάνοντας το ταξίδι ευρέως γνωστό και διαχρονικό. Η κάμερα παρακολουθεί τους εκπροσώπους αυτής της γενιάς στους χώρους που δημιουργεί, κυρίως με κάμερα στο χέρι και πιο «ελεύθερη» κινηματογράφηση.

Στην ιστορία του Ματαρόα σαφώς εξέχουσα θέση κατέχουν προσωπικότητες όπως οι Αξελός, Καστοριάδης, Παπαϊωάννου, Μακρής, Κουλεντιανός, Σβορώνος, Κανδύλης, Κρανάκη, Χατζηλαζάρου, Ξενάκης. Από αυτούς, δίνω βαρύτητα σε κάποιους για να μιλήσω για τα γνωστικά αντικείμενα που αντιπροσωπεύουν. Επιλέγω τον Ξενάκη για τους μουσικούς, τον Κανδύλη για τους αρχιτέκτονες, τον Μακρή για τους καλλιτέχνες ενώ παράλληλα το ντοκιμαντέρ συστήνει κάποιους που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστοί, όπως τον Παπαϊωάννου για την ομάδα των φιλοσόφων. Πέρα από το αρχειακό υλικό, η κριτική ματιά σύγχρονων καλλιτεχνών και μελετητών δίνει έμφαση στο ριζοσπαστισμό των έργων τους, έχοντας σκοπό τη διερεύνηση αυτής της δύναμης για το καινούριο, της ρήξης με το θεωρητικό, πολιτικό και καλλιτεχνικό κατεστημένο που τους χαρακτήρισε.

Η «δεύτερη γενιά» φέρει όλο το βάρος, το αποτέλεσμα της «λήθης». Παιδιά υποτρόφων που μεγάλωσαν στο Παρίσι (Μάχη Ξενάκη) αλλά και σε χώρες του πρώην «ανατολικού μπλοκ» (Κλειώ Μακρή) και που κάποια στιγμή άρχισαν να ψάχνoυν τις ρίζες τους. Ξεκινώντας από τη μελέτη του έργου των γονιών τους, ανακαλύπτουν την ελληνική ιστορία προσπαθώντας να καταλάβουν και, σε κάποιες περιπτώσεις, να δικαιολογήσουν τις επιλογές και την επιλεκτική μνήμη των γονιών τους. Εκπρόσωποι αυτής της «δεύτερης γενιάς» συμμετέχουν σε ημερίδες και συνέδρια (Γιώργος Χωραφάς, Λεωνίδας Εμπειρίκος) εκφράζοντας την αλήθεια τους και σχολιάζοντας το γεγονός και την επιλογή της απωθημένης μνήμης.

mp-natlib-govt-nz

Σήμερα το Ματαρόα είναι η κοινή πηγή έμπνευσης που χαρακτηρίζει την «τρίτη γενιά». Αυτούς που στην Ελλάδα εμπνέονται και, κατά κανόνα, χρησιμοποιούν την ιστορία του ταξιδιού ως καλλιτεχνικό διαβατήριο για αναγνώριση, πορτφόλιο ή επαγγελματική αποκατάσταση στο εξωτερικό, αναδεικνύοντας την ανάγκη συμβόλων για μια γενιά που προσπαθεί να βρει ελπίδα μεταναστεύοντας. Ανάμεσά τους, η ηθοποιός Ελίτα Κουνάδη, που η πρότασή της για θεατρική μετάφορα της ιστορίας δεν είχε τύχη στην Ελλάδα και τελικά κατέληξε να υλοποιηθεί από το φημισμένο Τhéâtre du Soleil. Επίσης η εικονογράφος Σοφία Αλεξανδρίδου που ζει στις Βρυξέλλες και σχεδιάζει το ταξίδι του Ματαρόα σε κόμικ. Από την άλλη η φιλόσοφος Servanne Jollivet (CNRS) έρχεται από το Παρίσι στην Αθήνα. Εκτός του σεναρίου και της έρευνας, η φυσική της παρουσία στην ταινία, δίνει συνοχή στη δομή και ευελιξία στη διαχείρηση των θεμάτων.

Εκτός των συνεδρίων και ημερίδων, εικαστικά δρώμενα, φωτογραφικοί διαγωνισμοί, μουσικά projects και αφιερώματα συμβάλλουν στην έκρηξη και δημοσιότητα του γεγονότος. Όλα αυτά και κυρίως το θεατρικό, το κόμικ και τα μουσικά δρώμενα, εντάσσονται και αντιμετωπίζονται σαν στοιχεία που προάγουν τη δραματοποίηση. Με σαφή αναφορά στα διαφορετικά εκφραστικά μέσα και στην οργανική τους ένταξη στην ταινία, έχω την πρόθεση να χρησιμοποιήσω τις διαφορετικές αυτές τέχνες (κυρίως το θεατρικό και το κόμικ) ως leitmotif στην οπτική αφήγηση, εμπλουτίζοντας το αρχειακό υλικό και τις συνεντεύξεις δημιουργώντας παράλληλα μια ισορροπία.

Η πιθανότητα (αφαιρετικής) δραματοποίησης αφορά μόνο στη σκηνή της επιβίβασης στο πλοίο, με σκοπό όχι την αναπαράσταση αλλά τη σύνθεση της ατμόσφαιρας της στιγμής. Πάνω στην κινηματογραφική αφήγηση του 93χρονου σκηνοθέτη Μάνου Ζαχαρία, σε ίδιου τύπου πλοίο (liberty), με τη μουσική που ο Μάνος Χατζιδάκις έγραψε γι’ αυτήν ακριβώς τη στιγμή της αναχώρησης. Για την ταινία θα γραφτεί πρωτότυπη μουσική. Τα μουσικά θέματα που θα ακούγονται αποσπασματικά, του Ι. Ξενάκη (σπάνιο οπτικοακουστικό υλικό από τη συναυλία του στις Μυκήνες) του συνθέτη Ν. Κυπουργού για τη θεατρική παράσταση, ή μουσικών που εμπνεέονται από το Ματαρόα σήμερα (Νίκος Γεωργόπουλος και Stéphane Tsapis) τονίζουν τις ενότητες στις οποίες θα αναφέρονται.

091_001-892x500

Φωτογραφικά στα εξωτερικά γυρίσματα σκοπεύω να εκμεταλλευτώ το φυσικό φως τονίζοντας τις εναλλαγές μεταξύ Αθηνών και Παρισιού ως διαφορετικών τόπων, ενώ χρησιμοποιώ ελεγχόμενες φωτιστικές συνθήκες για τις συνεντεύξεις και δράσεις των υπερήλικων αναδεικνύοντας το ανάγλυφο των προσώπων. Οι συνεντεύξεις θα στήνονται σε χώρους οικείους των συνεντευξιαζόμενων και θα καλύπτονται από δύο κάμερες.Η διαχείριση του αριθμού ατόμων από τις τρεις γενιές, των πόλεων, κυρίως σε Αθήνα, Παρίσι αλλά και Βρυξέλλες, Βουδαπέστη, Λονδίνο, οι ερμηνευτικές και εικαστικές τέχνες που σήμερα ασχολούνται με το θέμα Ματαρόα δίνουν επιλογές αλλά και βαρύτητα στην αντιμετώπιση του υλικού στο μοντάζ. Επίσης, η ποικιλία των γνωστικών αντικείμενων των υποτρόφων και η γνωριμία με αυτούς μέσα από τα έργα τους, έργα που συχνά «σπάνε τη φόρμα», δίνει αφορμή πειραματισμού και ιδιαίτερη κινηματογραφική γραφή.

Ο κατακερματισμός που δημιουργείται από το πέρασμα των χρόνων, την αποσπασματική μνήμη των αφηγήσεων και την επιλεκτική χρήση των γεγονότων στις ποικίλες καλλιτεχνικές εφαρμογές, δίνουν τη δυνατότητα επανασύνθεσης της ιστορίας μέσω του ντοκιμαντέρ. Προσωπικά το Ματαρόα δεν είναι απλά ένα ταξίδι από την Αθήνα στο Παρίσι κι από κει σε όλο τον κόσμο. Είναι μια διαδρομή από τη λήθη στη μνήμη, κι ακόμη μια ιστορία για την ελευθερία και τη δημιουργία.

Πριν δύο χρόνια έβρισκα κι εγώ τον εαυτό μου στα πρόθυρα της μετανάστευσης. Οι λόγοι, κυρίως επαγγελματικοί και οικονομικοί, σε γενικές γραμμές ίδιοι με αυτούς των χαρακτήρων της «τρίτης γενιάς» που θα με απασχολήσουν στην ταινία. Κι ενώ σκεφτόμουν τρόπους και πιθανά μέρη, η ενασχόληση με το ταξίδι αυτό με έφεραν σε επαφή με μια ιστορία που συνεχώς ανακαλύπτω κι ήταν ένας λόγος να παραμείνω στην Ελλάδα, κάνοντας για μένα το Ματαρόα μια προσωπική ταινία. Η γνωριμία με τη Servanne Jollivet, τον ιστορικό Κωστή Κορνέτη (ΝYU) η κοντινή συνεργασία μας στο σενάριο και το στάδιο του development, και βέβαια η συνεργασία στο επίπεδο της παραγωγής με την ΑΙΓΙΣ ΦΙΛΜ, δημιουργούν γύρω από το ντοκιμαντέρ μια δυναμική που όλο και μεγαλώνει και δημιουργούν τις καλύτερες προϋποθέσεις για την ταινία.

Ανδρέας Σιαδήμας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s